Czy zaciśnięte piąstki u niemowlaka to powód do niepokoju? Fizjoterapeuta wyjaśnia

Zaciśnięte piąstki są częstym zjawiskiem i w wielu przypadkach zjawiskiem prawidłowym. W szczególności jest to prawda w pierwszych miesiącach życia dziecka. W tym artykule wyjaśnię dlaczego niemowlę zaciska piątki, kiedy jest to naturalne oraz podpowiem, w jakich sytuacjach warto skonsultować się z fizjoterapeutą. Podpowiem również, na co rodzice mogą zwrócić uwagę podczas codziennej obserwacji dziecka i jak wspierać jego rozwój.

W artykule

Jak wygląda prawidłowy rozwój rąk niemowlaka?

Prawidłowy rozwój rąk dziecka ocenia się przede wszystkim po swobodzie ruchu. W pierwszych miesiącach życia można zaobserwować, że dziecko  zaciska oraz otwiera dłonie, natomiast nie trzyma ich nieustannie otwartych. Jest to zjawisko w pełni naturalne dla tego okresu życia. Wraz z upływem czasu dziecko powinno coraz rzadziej dłonie zamykać i dłużej utrzymywać je w pozycji otwartej. 

Zaciskanie rączek można zaobserwować już na etapie życia płodowego. Będzie wówczas w pełni automatyczne i niezależne od woli malucha. Będzie zwyczajnie reakcją układu nerwowego i świadczy o właściwym funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego (OUN). Związane jest to z między innymi z odruchem chwytnym dłoniowym (Grasp Reflex). Polega on na tym, że po podrażnieniu wewnętrznej strony dłoni, maluszek automatycznie zaciska palce. U noworodków, np. po dotknięciu palcem lub małym przedmiotem, odruch ten może być naprawdę silny. Maluszek może ścisnąć palce rodzica zaskakująco mocno. Zaciskanie piąstek wynika z odruchu chwytnego dłoni, wzmożonego napięcia mięśniowego, które jest typowe dla noworodka oraz z niedojrzałości układu nerwowego na wczesnym etapie rozwoju dziecka. W prawidłowym rozwoju odruch chwytny dłoni powinien stopniowo wygasać. Do około 6 miesiąca życia powinien już całkowicie zaniknąć. Równocześnie z jego zanikaniem u dziecka powinno pojawiać się coraz więcej dobrowolnych ruchów rąk. 

Rodzice obserwując malucha mogą zauważyć, że przez znaczną część dnia trzyma dłonie zaciśnięte w piąstki. Szczególnie może być to widoczne podczas aktywności, niepokoju, płaczu oraz w momentach pobudzenia. Zaciśnięte piąstki nie powinny być jedyną formą ułożenia dłoni. Nawet u bardzo małego dziecka, rodzice powinni zauważać momenty spontanicznego otwierania się rączek, a zwłaszcza w stanie spokoju. Różnorodność ruchów i ich zmienność świadczą o prawidłowym przebiegu rozwoju ruchowego niemowlęcia.

Z czasem, zwykle między 3 a 4 miesiącem życia, dochodzi do stopniowego rozluźniania dłoni. Dziecko coraz częściej otwiera ręce, dotyka nimi własnego ciała, wkłada je do buzi i zaczyna rączkami odkrywać otoczenie. Ręce dziecka zaczynają zmierzać do linii środkowej ciała, dotykać głowy, twarzy czy też klatki piersiowej. Często na tym etapie można zauważyć, że niemowlę będzie wkładać ręce do buzi. Powyższe zachowania są znakiem rosnącej kontroli motorycznej. Dziecko w ten sposób poznaje również swoje własne ciało. 

Krótko mówiąc, zaciśnięte pięści u niemowlęcia w pierwszych miesiącach życia są normą rozwojową. Kluczowe jest jednak obserwowanie przez rodziców, czy wraz z upływem czasu dłonie maluszka stają się coraz to bardziej rozluźnione, a ruch rączek staje się bardziej symetryczny i swobodniejszy. W dalszej części artykułu wyjaśnię, kiedy powyższe zjawisko przestaje być fizjologiczne i wymaga konsultacji ze specjalistą.

Kiedy zaciśnięte piąstki mogą zaniepokoić rodziców?

Do niepokojących objawów możemy zaliczyć między innymi:

• stale zaciśnięte dłonie po 4 miesiącu życia, bez momentów rozluźnienia,
• bardzo mocne zaciskanie rączek w pięści,
• jedna dłoń pozostaje zaciśnięta lub dziecko porusza nią w sposób ograniczony - asymetria,
• brak prób otwierania dłoni,
• brak prób kontaktu rąk z przedmiotami,
• bardzo mocno przywiedziony (schowany) kciuk we wnętrzu dłoni,
• trudności ze zbliżaniem rąk do linii środkowej ciała,
• towarzyszące trudności takie jak np.: słaba kontrola głowy, trudność w leżeniu na brzuchu lub plecach, nadmierne prężenie.

Niekorzystnie może również wpłynąć zbyt długo utrzymujący się odruch chwytny dłoni oraz istotnie silniejszy odruch chwytny dłoni po jednej stronie. W obu przypadkach może to wpłynąć w sposób negatywny na swobodę ruchu dłoni. W takiej sytuacji warto zwrócić uwagę nie tylko na same ręce malucha, ale również na napięcie mięśniowe całego ciała, na jego postawę oraz sposób, w jaki się porusza i reaguje na różnorodne bodźce. W powyższych sytuacjach pomocna może być konsultacja z fizjoterapeutą, który oceni napięcie mięśniowe całego ciała, postawę, symetrię i jakość ruchów oraz zaproponuje dalsze postępowanie, jeżeli takie będzie potrzebne.

Zaciśnięte piąstki a wzmożone napięcie mięśniowe

U niektórych dzieci utrzymujące się zaciskanie dłoni może być związane ze wzmożonym napięciem mięśniowym. Wzmożone napięcie mięśniowe jest to sytuacja, w której mięśnie dziecka są nadmiernie aktywne i jest im się trudniej rozluźnić. W takim przypadku trudności zwykle nie dotyczą tylko rączek dziecka, ale najczęściej obejmuje ona całe ciało. 

Niemowlę mające wzmożone napięcie mięśniowe może często utrzymywać dłonie w sposób usztywniony i mieć trudności ze swobodnym poruszaniem palcami. Może częściej trzymać kończyny górne i rączki zbyt blisko tułowia. Ponadto ich aktywność może być znacznie bardziej ograniczona w porównaniu do reszty ciała. Z uwagi na powyższe, dziecku może być znacznie trudniej korzystać z rąk podczas zabawy czy też używania ich do kontaktu z otoczeniem i swoim ciałem.

Zauważone u dziecka wzmożone napięcie mięśniowe wymaga całościowej oceny rozwoju. Właściwie dobrana terapia i wspomaganie rodziców mogą pomóc stopniowo poprawiać jakość ruchu i ułatwić rozluźnianie dłoni. Odpowiednie wskazówki mogą pomóc rodzicom wspierać harmonijny rozwój motoryczny niemowlęcia.

Co rodzice mogą zaobserwować w domu?

W codziennych sytuacjach warto, aby rodzice zwrócili uwagę na to, w jaki sposób dziecko korzysta z rąk. Warto też obserwować zmiany, jakie zachodzą w czasie rozwoju maluszka. Rodzice mogą zwrócić uwagę na to czy:

• aktywność (sposób używania) dłoni stopniowo, wraz z wiekiem dziecka, ulega zmianie,
• ręce uczestniczą w zabawie i interakcji z rodzicem,
• ruchy rąk są swobodne, bez prowokowania,
• ułożenie rączek zmienia się wraz z pozycją ciała niemowlęcia.

Spokojna obserwacja przeprowadzona przez rodzica w domu pozwoli lepiej zrozumieć i ocenić przebieg rozwoju dziecka i może stanowić wartościowe uzupełnienie informacji, które chciałby przekazać specjaliście, jeśli oczywiście zajdzie taka potrzeba.

Czy każde dziecko z zaciśniętymi piąstkami wymaga konsultacji fizjoterapeutycznej?

Z całą pewnością nie. Nie każdy niemowlak z zaciśniętymi piąstkami będzie wymagał natychmiastowej wizyty i ćwiczeń. Niemniej jednak konsultacja u fizjoterapeuty może być bardzo pomocna i istotna szczególnie w sytuacjach, które opisałam powyżej. W wielu przypadkach wystarcza zapewnienie dziecku odpowiednich warunków umożliwiających mu swobodny ruch i wprowadzenie standardowych aktywności dostosowanych do wieku dziecka. Fizjoterapeuta lub lekarz może pomóc w wprowadzeniu ukierunkowanych aktywności i odpowiednio pokierować terapię wtedy, gdy rodzic zauważa trudności. 

Jak pomóc dziecku otworzyć zaciśnięte piąstki?

Jeżeli rodzic obserwuje u dziecka zaciśnięte rączki, może wypróbować szczereg aktyności, które mogą pomóc w ich rozluźnieniu:

1. Przegłasaknie grzbietowej części przedramienia i ręki - delikatne przegłaskanie grzbietowej powierzchni przedramienia i ręki maluszka. 
2. Rączka o rączkę - subtelne pocieranie rączką o rączkę.
3. Zabawka do rączek - podawanie większej piłki lub zabawki do rączek. Maluch, chcąc ją uchwycić, będzie mobilizowany w ten sposób do otwierania dłoni.
4. Rączka do stopy - zachęcanie do uchwycenia rączką stopy (prawa rączka chwyta lewą stopę i odwrotnie). 
5. W linii środkowej ciała - wprowadzenie zabawy rączkami w linii środkowej ciała np. klaskanie w dłonie lub dotykanie rączkami maluszka jego głowy, twarzy, klatki piersiowej i brzucha. 
6. Różnorodne materiały - proponowanie dziecku chwytania i dotykania rączkami materiałów i przedmiotów o różnej teksturze i wielkości. Będzie to również stymulować maluszka do otwierania dłoni. 
7. Piłeczki sensoryczne - podawanie do rączek piłeczki sensorycznej lub książeczki z różnorodnymi materiałami. 
8. Aktywność w pozycji na brzuchu - zwrócenie uwagi na to czy dziecko spędza odpowiednią ilość czasu np. na macie piankowej na brzuszku. W tej pozycji dziecko ma możliwość wzmacniać mięśnie potrzebne do prawidłowego rozwoju ruchowego. Powyższa aktywność aktywizuje dłonie maluszka do otwierania.
9. Zabawy paluszkowe - wdrożenie zabaw paluszkowych np. ,,ważyła sroczka kaszkę'', które będą dodatkowo stymulować dłoń niemowlęcia. 
10. Rozluźnianie obręczy barkowej - rozluźnianie obręczy barkowej poprzez aktywności takie jak przegłasaknie okolicy barków, delikatny ruch barków góra-dół, ruch przód-tył, powolne i obszerne ruchy kończynami górnymi w górę i w dół oraz w bok.

Są to ćwiczenia przykładowe. Warto podkreślić, że niewłaściwe lub przypadkowe działania mogą okazać się nieskuteczne oraz mogą utrwalać niewłaściwe wzorce ruchowe. Codzienna pielęgnacja i różnorodne aktywności mogą natomiast pomóc maluszkowi w prawidłowym rozwoju i między innymi w rozluźnianiu piąstek. Przykładowe aktywności można znaleźć w osobnym wpisie: "5 aktywności wspierających otwieranie dłoni u niemowlęcia". Polecam również artykuł z pomysłami na rozluźnianie obręczy barkowej - "5 zabaw i ćwiczeń na rozluźnienie obręczy barkowej i rączek dziecka".

Podsumowanie

Zaciśnięte piąstki u niemowlęcia są w większości przypadków normą rozwojową, a szczególnie w pierwszych miesiącach życia. Warto uważnie obserwować dziecko i jeśli pojawią się u niego trudności lub rodzic będzie zaniepokojony, to wówczas udać się do specjalisty. Rodzice nawet w domu mogą wspierać rozwój dziecka, w tym rozwój rączek, poprzez codzienną, przyjazną i spokojną zabawę oraz pozwalając dziecku na eksploracje swojego ciała i otoczenia rękami.  

Bibliografia: